skip to Main Content

Вештакот – неправосуден орган со голема „правосудна“ моќ (втор дел)

    67
александар маркоски

Вештачењето е едно од доказните средства кои им стојат на располагање на странките заради утврдување на релевантноста на факти што немаат правничка природа. Согласно чл.236 ст.3 од ЗКП – наредбата за вештачење во претходната постапка ја донесува јавниот обвинител, а на главната расправа судот согласно чл.394 ст.2 од ЗКП (супервештачење).

Кога наредбата за вештачење ја дава ЈО тоа значи дека тој со тоа и го назначува – ангажира вештото лице. Во Европа претежнува традицијата дека вештаците ги назначува судот. Но, ваквата традиција не придонесува кон продлабочување на контрадикторноста на кривичната постапка, бидејќи во тој случај би бил ангажиран само еден вештак (нелогично и неекономично е некој судија да ангажира повеќе вештаци за иста работа) на чии наводи не би можел да се спротивстави друг вештак.

Од оваа премиса произлегува и недоумицата дали согласно начелото на еднаквоста на оружјето, доколку ЈО може да нареди вештачење, тогаш истото тоа да може да го направи одбраната? Ова прашање во пракса беше надминато уште со почетокот на имплементирањето на Законот за кривична постапка на крајот од 2013 година и почетокот на 2014 година.

Имено, неможноста од ползување на вештачењето како доказно средство од страна на одбраната е резултат од отсуство на формалниот услов за определување вештачење. Но, наспроти ваквото толкување, се истакнува дека во ниту една одредба од ЗКП не е ограничено одбраната да прибавува докази заради оспорување на стручни и технички прашања врзани за релевантните факти, туку, напротив. Ова нешто одбраната го прави преку ангажирањето на техничкиот советник. А идејата на законодавецот беше да се воедначат вештакот и техничкиот советник и во однос на нивното испитување во текот на главната расправа, што може да се заклучи од чл. 387 од ЗКП. Имено, сите одредби што се однесуваат на испитувањето на вештакот соодветно се применуваат и за испитување на техничкиот советник. Во некои законодавства со англосаксонска традиција (Јужна Африка или Австралија) серијалот на директно, вкрстено и дополнтелно испитување е збогатен и со т.н. „Џакузирање“ (изразот алудира на џакузи бањата) на вештаците со спротивставени гледишта. Во пракса ова значи соочување помеѓу вештаците.

Вештакот има одредени права во кривичната постапка кои произлегуваат како од ЗКП, така и од Законот за вештачење. Согласно чл.30 ст.1 од Законот за вештачење: „Одговорните лица во институциите, установите и органите кои водат евиденции, регистри, јавни книги, збирки на лични податоци и други податоци кои на вештакот му се потребни за изработка на вештачењето, во постапка утврдена со закон, се должни на вештакот без одлагање, во постапка утврдена со закон и без надоместок да му ги дадат потребните податоци“.

Вештакот има право и да присуствува на увидот како истражно дејствие, но ЈО не е должен да го извести обвинетиот и неговиот вештак за истражното дејствие.

Правосудството најде начин да се надмине овој и слични проблеми. На пр. се констатираше дека судијата правилно постапува во оние случаи на издавање пресуда по предлог за издавање казнен налог, каде што предлогот од обвинителството бил доставен без приложено вештачење, но по поднесен приговор од одбраната во прилог на којшто било содржано вештачење, судијата му овозможил на обвинителот да изготви и достави вештачење. Оваа пракса означува и надополнување на чл.236 ст.3 од ЗКП, бидејќи очигледно ЈО наредува вештачење надвор од претходната постапка. Смислата на истото е во принципот на еднаквоста на оружјата.

Судот правилно постапува и кога прифаќа вештачење од граѓански суд за ист настан, како на пр. сообраќајка., а по предлог од странка. Ова е и во согласност со начелото на економичност. Сепак, по однос на последново се уште постојат спротивставени мислења.

Вештакот е важна алатка и за Судот во Стразбур за кој е јасно дека третманот на истиот и правото тој да се ползува како доказ од страна на странките спаѓа во доменот на начелото на еднаквоста на оружјата. Според ЕСЧП една од ситуациите кога ова начело не се почитува е доколку било одбиено барањето на обвинетиот за презентирање алтернативно експертско мислење.

Во врска со праксата на ЕСЧП каде била инволвирана државава, а по однос на оваа тема-рема, познат е случајот: Стоименов против РМ. Во таа постапка ЕСЧП констатирал повреда на принципот на еднаквост на оружјата поради фактот што вештото мислење обезбедено од Управата за крим.техника при МВР бил единствениот извештај кој постоел во врска со квалитетот на катранот и основниот доказ врз кој се засновале обвинението и пресудата против обвинетиот, а на одбраната не ѝ било овозможено да поднесе приватно вешто мислење ниту ѝ бил обезбеден пристап до питите од афионскиот катран кои биле предмет на вештачење.

Проблемот со неутралноста на вештите лица се апострофира со оглед на фактот што вештачењето било спроведено на барање на МВР, а не на барање од судот. На овој начин Управата за крим.техника при МВР која го спровела вештачењето немала статус на „експерт определен од страна на судот.

Во контекст на оваа пресуда на ЕСЧП треба да се решава постоечкиот проблем кој произлегува од чл. 394 од ЗКП каде на судот во главна расправа му се дава единствената можност да определи супер вештачење поради отстранување на противречностите помеѓу наоди и мислења на вештаци од двете страни, а на предлог од странките или по службена должност (Ова овластување на судот се третира како единствен исклучок кога се почитува начелото на утврдување на материјалната вистина кое беше двигател на претходната кривична постапка во време на важење на ЗКП од 1997 година).

Контрадикторност со овој член постои во чл. 236 ст.5 од ЗКП, каде се стипулира: „…Ако вешт наод и мислење на орган на државната управа е приложен како доказ од страна на ЈО, а одбраната го оспорува истиот, може да му предложи на судот да нареди вештачење кое ќе го изврши друга установа или орган“. Очигледно законодавецот бил инспириран да ја вметне оваа одредба во ЗКП од постоењето на пресуди од типот на гореспоменатата Стоименов против Р. М., но останува недореченост дали и ваквиот вид на вештачење од страна на Судот ќе се нарекува супер-вештачење, како и дали е пологично местото на оваа одредба да и е во рамки на чл.394 од ЗКП. Нејсе, и во овој случај со сигурност ваквото вештачење би претставувало активност на судот во главната расправа во која глава XXIV од ЗКП спаѓа и чл.394.

И покрај значајната улога на вештакот, тој во праксата е ретко магионичарот кој доведува до успешен исход доколку не постојат и други докази. На крајот од краиштата дури и науката има свои ограничувања. Така на пр. при форензичкото вештачење на документи со цел за утврдување фалсификати – никогаш не може да се утврди точната старост на документот по параметарот на материјалот хартијата на која е напишан, од причина што дури и со анализа со карбон, не може да се даде прецизен одговор за годината на производство на хартијата. Ова вештачење помага само кај документи – антиквитети. Имено, таму може да се утврди староста на мастилото. Во врска пак со вештачењата за дигитална форензика познат е фактот дека интернет сервис провајдерите од САД (кои се најмногубројни и највлијателни на светско ниво) имаат надлежност директно да соработуваат со извршните органи на прогон од други држави и истовремено да обезбедуваат податоци за корисниците на нивните интернет сервиси, за корисничките активности, како и за креираните содржини од страна на корисниците. Но, проблеми во праксата има.

Во врска со институционалните грчења на некои од надлежните органи за вештачења (Како што е и претрпаноста со работа поради недоволната екипираност на одделението за дигитално и форензичко вештачење при МВР), а кои беа споменати погоре постои итна потреба за реорганизација на државните капацитети. Така, со оглед дека дел од законски пропишаните облици на вештачења Бирото за судски вештачења не може да ги направи, пожелно да се направи фузирање на крим.техника при МВР со Бирото, а ургентноста за истото е поради опасноста од згаснување на Бирото како оперативен орган. Во поглед, пак, на останатите структури во МВР кои вршат вештачења е потребно дополнување со стручен кадар.


Кратка биографија за авторот

Д-р Александар Маркоски дипломирал на Факултетот за правни науки „Јустинијан Први“, при УКИМ (1997-2003),

-Пост-дипломски студии на факултетот „Јустинијан Први“ во областа на казненото право и криминологија, на тема: „Застарувањето како казнено-правен институт“ на ден 27.12.2010 година,

-Докторски студии (2011-2018) со одбранета дисертација: „Казненоправниот треман на делата на омраза“,

Помлад асистент на „Европски Универзитет-Република Македонија“ во Скопје (2005),

Помлад асистент на „ФОН Универзитетот“, со ангажмани на казнено-правни, криминолошки и безбедносни предмети (2007-2009),

-Избран на функција – Јавен обвинител во Основното Јавно обвинителство во Скопје во 2009 година каде работи сè уште,

-Член на издавачката комисија на Здружението на јавни обвинители на Македонија-ЗЈОРМ (2010-2013),

-Раководител на одделот за имотни деликти при Основното Јавно обвинителство во Скопје (2015-2017).

-Предавач на почетни и континуирани обуки при Академијата за судии и јавни обвинители „Павел Шатев“.

Монографии:

-„КУЛТУРАТА НА ЗАСТАРУВАЊЕТО ВО КАЗНЕНОТО ПРАВО“, Магор, Скопје, 2014,

-„ЗА ПРОПОВЕДТТА, ОМРАЗАТА И СЛОБОДИТЕ-Дискурс кон казнените дела од верска омраза“, Авант прес, Скопје, 2017,

-„СРДБА И КАЗНА – Омнисциенција за криминалитетот од омраза“, Авант прес, Скопје, 2018.

67

ТАГОВИ: александар марковски вешто лице обвинител труд

Back To Top